Ewelina Szmit

Bank w gospodarce rynkowej




Istnieje wiele definicji banku, jednakże istota jego działalności jest jedna - polega na przyjmowaniu pieniędzy klientów, które następnie podlegają zwrotowi oraz udzielaniu kredytów na własny rachunek.

Polskie prawo bankowe definiuje banki jako samodzielne, samofinansujące się i posiadające osobowość prawną jednostki gospodarcze, które działają na podstawie ustawy Prawo bankowe oraz własnych statutów. Do podstawowej działalności banków należy, m.in.:

  • przyjmowanie wkładów pieniężnych
  • udzielanie kredytów
  • emitowanie bankowych papierów wartościowych
  • przeprowadzanie bankowych rozliczeń pieniężnych

W pewnym uproszczeniu można stwierdzić, że banki pełnią trzy zasadnicze funkcje:

  • koncentracji kapitałów, polegającą na wykorzystaniu drobnych oszczędności do wielkich inwestycji bankowych.
  • transformacji pieniądza w czasie. Większość pieniędzy jest składana w bankach na czas nieokreślony (czyli na konta bieżące) i na krótkie terminy. Transformacja pieniądza w czasie polega na wykorzystywaniu przez bank depozytów złożonych na czas nieokreślony i krótkie terminy do operacji na dłuższe terminy, niekiedy nawet kilkuletnie.
  • realizacji rozliczeń finansowych miedzy różnymi podmiotami życia gospodarczego. Jest ona dokonywana na tak wielką skalę, że nie mogłyby jej realizować żadne inne przedsiębiorstwa (niektóre banki przeprowadzają wiele milionów operacji rozliczeniowych rocznie).

Czynności wykonywane przez banki noszą nazwę czynności bankowych i dzielą się na:

  1. pasywne (bierne) - polegają na przyjmowaniu wkładów, tj. gromadzeniu wolnych środków pieniężnych przedsiębiorstw i ludności. Wkłady bankowe nazywamy depozytami. Do operacji tych można także zaliczyć emitowanie przez bank własnych obligacji i akcji.
  2. aktywne (czynne) - wykorzystywanie zgromadzonych środków poprzez udzielnie kredytów i pożyczek, jak również lokowanie środków własnych i powierzonych przez klientów w papierach wartościowych i innych inwestycjach.
  3. usługowe (pośredniczące) - banki dokonują, m.in. przelewów z rachunków klientów i na ich zlecenie na rachunki wskazanych przez nich osób, prowadzą kantory, świadczą usługi maklerskie itp.

Wśród banków najważniejszy jest bank centralny, będący podstawą systemu bankowego w kraju. Pełni on trzy podstawowe funkcje:

  • jest bankiem emisyjnym, a więc ma wyłączne prawo emitowania znaków pieniężnych (banknotów i monet) danego kraju, czyli wprowadzania i wycofywania ich z obiegu. Sprawdza prawdziwość banknotów znajdujących się w obiegu i niszczy zużyte.
  • jest bankiem rządu (państwa) - otrzymuje dochody rządu z podatków i innych źródeł oraz dokonuje płatności w jego imieniu, zaciąga pożyczki dla rządu, dokonuje spłat odsetek wierzycielom rządu itp.
  • jest bankiem banków - inne banki utrzymują rachunki w banku centralnym, odprowadzają do niego rezerwy obowiązkowe, zaciągają w nim kredyty itp.

W Polsce bankiem centralnym jest Narodowy Bank Polski, który wykonuje swe zadania za pośrednictwem centrali oraz kilkudziesięciu oddziałów. Polskim Bankiem Centralnym kieruje prezes NBP powoływany przez Sejm na okres 6 lat.

Oprócz Banku Centralnego w kraju działają jeszcze banki:

  1. komercyjne - zajmują się one głównie przyjmowaniem depozytów i kreowaniem wkładów w postaci udzielania kredytów oraz dokonywaniem na ich podstawie rozliczeń bezgotówkowych. Ponadto wykonuje inne usługi bankowe na rzecz swoich klientów, m.in. finansuje ratalne zakupy dóbr trwałego użytku, prowadzi skup i sprzedaż walut, biura maklerskie, wypożycza klientom sejfy do przechowywania kosztowności i papierów wartościowych. Banki komercyjne mogą być własnością publiczną, lecz najczęściej są spółkami akcyjnymi.
  2. rozwojowe (inwestycyjne) - gromadzą środki, emitują papiery wartościowe, a także przyjmują lokaty długoterminowe. Takiego rodzaju banki współdziałają w tworzeniu nowych przedsiębiorstw lub rozbudowywaniu istniejących. Poprzez finansowanie konkretnych projektów o znaczeniu narodowym lub regionalnym przyczyniają się do przyspieszenia wzrostu gospodarczego. Tworzą warunki i promują rozwój prywatnej przedsiębiorczości, głównie w przemyśle, rzadziej w rolnictwie. Największymi tego typu instytucjami są: Inter-American Development Bank (1959), African Development Bank (1964), Asian Development Bank (1966).
  3. oszczędnościowe - gromadzą rozproszone oszczędności indywidualne i najczęściej udzielają na ich podstawie kredytów lub korzystnie lokują zgromadzone zasoby.
  4. specjalne - finansują wykonywanie specjalnych zadań, wymagających szczególnego rodzaju fachowej obsługi bankowej. Są to, np. banki obsługujące handel zagraniczny, banki budownictwa mieszkaniowego itp.

Biorąc pod uwagę formę własności, można rozróżnić natomiast banki:

  • państwowe
  • spółdzielcze
  • w formie spółek akcyjnych

Nad działalnością banków sprawowany jest nadzór, który działa w imieniu klienta banku, czuwając nad przestrzeganiem przez banki prawa bankowego i innych chroniących go przepisów.

Wspomniany nadzór sprawowany jest przez Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego, podporządkowany bezpośrednio prezesowi NBP. Celem nadzoru jest zapewnienie:

  • bezpieczeństwa depozytów gromadzonych w banku
  • zgodności działalności banków z prawem bankowym, szczególnie w ich stosunkach z osobami prawnymi i fizycznymi

Czynności podejmowane w ramach nadzoru bankowego polegają na analizowaniu działalności banku, badaniu jego sytuacji finansowej oraz płynności płatniczej i dochowania obowiązujących w tym zakresie norm.