Redakcja Kujon.net

Jak analizować i interpretować wiersze?


Nauczyciel znowu kazał opracować wiersz? Znowu nie wiesz, jak się za to zabrać? Znowu przeraża Cię perspektywa nużącego odkrywania, co autor miał na myśli? Kujon.net podpowiada, jak bezboleśnie można zinterpretować i zanalizować każdy wiersz.



Pozbądź się uprzedzeń!

Spotkałeś się już w czasie swojej kariery edukacyjnej z wieloma wierszami. W większości przypadków spotkania te zapewne nie były zbyt miłe. Pamiętasz pewnie doskonale, jak na lekcjach polskiego chowałeś się za kolegami, byle tylko nauczyciel nie wyrwał Cię do odpowiedzi. Byle tylko nie musieć mówić, co autor wiersza miał na myśli. Pamiętasz też pewnie, z jakim trudem przychodziło Ci pisanie analizy i interpretacji wiersza. Pewnie nie jeden raz skapitulowałeś wobec takiego wyzwania i ściągnąłeś wypracowanie z Internetu.

Wbrew temu, co może Ci się wydawać, analizowanie i interpretowanie wierszy, może być ciekawe i odkrywcze. Nie chodzi wcale o to, żeby odkryć, co Mickiewicz lub inny wierszokleta - który wielkim poetą był! - miał na myśli. O tym powstały już setki prac magisterskich, jeśli nie doktorskich. Chodzi o to, by przeczytać wiersz i postarać się go zrozumieć. Zastanowić się, o czym tak naprawdę wiersz jest. Wydobyć jego sens, który często jest ukryty pod rozbudowanymi metaforami i porównaniami. Postawić się na miejscu podmiotu lirycznego, zobaczyć, co on czuje.

Pamiętaj, że każda osoba może ten sam wiersz odczytać w całkowicie inny sposób. I na tym właśnie polega urok poezji - każdy czyta ją po swojemu. Tym wiersz różni się od instrukcji obsługi pralki. Analizowanie wierszy może być przygodą. Ale może być też ciężką i nudną pracą. O tym, czym jest dla Ciebie, decydujesz tylko i wyłącznie Ty! Zrób pierwszy krok i zapoznaj się z naszymi radami.

Jeśli należysz do grona szczęśliwców, którym szkoła nie obrzydziła poezji, a zamiast tego nauczyła ją lubić, również znajdziesz niżej coś dla siebie. Może analizujesz wiersze automatycznie, według ustalonego schematu? Może nie pomyślałeś nigdy, by podczas przyglądanie się wierszowi, zastanowić się nad pewnymi kwestiami? A może interpretujesz po omacku, nie bardzo wiedząc, jakimi sprawami się zająć?

Sprecyzuj swoje zadanie.

Polecenia omówienia wiersza mogą brzmieć różnie. Pamiętaj, że zrozumienie zadania, to połowa sukcesu, czytaj więc uważnie polecenia. Jeśli masz zanalizować wiersz - masz zastanowić się nad jego warstwą techniczną, czyli np. nad gatunkiem literackim, do jakiego utwór należy, tytułem, rymami i środkami stylistycznymi. Jeśli masz zinterpretować wiersz - masz zastanowić się nad jego sensem. Przeważnie jesteś proszony o dokonanie analizy i interpretacji. Jest to najpełniejszy sposób "opracowania" wiersza, polegający na omówieniu jego warstwy technicznej oraz na odkryciu sensu zastosowania np. określonych środków stylistycznych, a wszystko po to, by odkryć warstwę znaczeniową wiersza. Jeśli jesteś proszony jedynie o dokonanie interpretacji wiersza, nie możesz pominąć analizy, bo jest ona konieczna, żeby dokonać prawidłowej interpretacji. W tej sytuacji dokonujesz jednak analizy jedynie tych elementów, które wydają Ci się kluczowe dla interpretacji.

Analizując i interpretując wiersz, postaraj się odpowiedzieć na cztery pytania, by Twoja wypowiedź była jak najbardziej pełna:

  1. Kto mówi?
  2. Do kogo mówi?
  3. O czym mówi?
  4. W jaki sposób mówi?

Kto mówi?

Zrozumienie wiersza, jest o wiele prostsze, kiedy wiesz, kto mówi w wierszu (czyli innymi słowy - kto jest podmiotem lirycznym wiersza, osobą mówiącą w wierszu, "ja" lirycznym). Staraj się unikać jednego z podstawowych błędów, polegającego na utożsamianiu autora wiersza z podmiotem lirycznym! Oczywiście, istnieją czasem przesłanki, żeby postawić znak równości pomiędzy poetą i osobą mówiącą w wierszu. Nie rób jednak tego automatycznie, na wstępie zakładaj, że autor wiersza i podmiot liryczny to dwie różne osoby.

Po przeczytaniu wiersza staraj się "wyciągnąć" z niego jak najwięcej informacji dotyczących podmiotu lirycznego. Postaraj się znaleźć w wierszu odpowiedź na te przykładowe pytania:

  • Czy postać "ja" lirycznego jest wyeksponowana w wierszu?
  • Czy podmiot liryczny jest kobietą czy mężczyzną (przyjrzyj się dokładnie, np. przymiotnikom, jakich używa, mówiąc o sobie)?
  • Czy osoba mówiąca w wierszu jest młoda, dojrzała czy starsza?
  • Czy podmiot liryczny kojarzy Ci się z jakąś znaną postacią?
  • Czy "ja" liryczne wypowiada się w swoim imieniu?
  • W jakiej sytuacji znajduje się osoba mówiąca w wierszu?
  • Czy podmiot liryczny jest osobą wierzącą?
  • Czy "ja" liryczne można utożsamić z autorem wiersza?

W zależności od konkretnego wiersza, jaki będziesz opracowywać, nasuną Ci się oczywiście inne pytania dotyczące podmiotu lirycznego. Te przedstawione wyżej traktuj jedynie jako przykłady. Pamiętaj, że nie spotkasz wiersza, w którym znajdziesz odpowiedzi na wszystkie pytania.

Do kogo mówi?

Ustalenie adresata wiersza (czyli innymi słowy - adresata lirycznego), zdecydowanie ułatwia odkrycie znaczenia utworu. Przykładowe pytania mogą wyglądać tak:

  • Czy podmiot liryczny kieruje swoją wypowiedź do konkretnego adresata?
  • Czy adresatem wiersza jest grupa osób?
  • Czy podmiot liryczny kieruje swoją wypowiedź do całego pokolenia?
  • Kim jest adresat wiersza (konkretnym człowiekiem, Bogiem, zwierzęciem, przedmiotem, pojęciem abstrakcyjnym…)?
  • Czy w każdej strofie wiersza "ja" liryczne zwraca się do tego samego adresata?
  • Czy "ja" liryczne zwraca się do osoby, której zadedykowano wiersz?
  • Czy podmiot liryczny zwraca się do samego siebie?

O czym się mówi?

Po określeniu nadawcy i adresata wiersza, zastanów się nad tym, o czym jest wiersz, czyli nad jego tematem i sensem. Mogą Ci w tym pomóc przykładowe pytania:

  • Co jest podstawowym tematem wiersza (miłość, wiara, wydarzenie historyczne…)?
  • Czy miejsce, w jakim znajduje się podmiot liryczny ma istotne znaczenie?
  • Czy czas w wierszu ma znaczenie (symboliczna data, epoka…)?
  • Jakie znaczenie dla treści wiersza ma jego tytuł? A może wiersz nie ma tytułu - dlaczego?
  • Czy dedykacja może pomoc w interpretacji wiersza?
  • W jakim celu powstał wiersz (żeby wzruszać, bawić…)?

W jaki sposób się mówi?

Odkrycie i zinterpretowanie warstwy technicznej wiersza zdecydowanie ułatwia zrozumienie znaczenia utworu. Postaraj się odpowiedzieć na te przykładowe pytania:

  • Czy wiersz należy do liryki bezpośredniej czy pośredniej?
  • Czy wiersz jest przykładem liryki osobistej?
  • Czy wiersz jest monologiem wewnętrznym?
  • Do jakiego gatunku lirycznego należy utwór (hymn, sonet…)?
  • W jakim stylu został napisany wiersz?
  • Czy wiersz ma tytuł? Jeśli tak, jaką ma on formę?
  • Czy wiersz ma motto albo dedykację?
  • Czy wiersz ma szczególny układ graficzny (np. Memento K. Wierzyńskiego)?
  • Czy w wierszu występuje podział na strofy, czy wiersz jest ciągły (stychiczny)?
  • Ile wersów występuje w każdej strofie?
  • Z ilu sylab składa się każdy wers?
  • Czy występuje średniówka?
  • Czy występują rymy? Jakie (żeńskie, parzyste…)?
  • Czy występuje refren?
  • Czy w wierszu występuje ironia?
  • Jaki nastrój dominuje w wierszu?
  • Jakich środków stylistycznych użyto? Jaką pełnią one funkcję?
  • Czy użyto realistycznego czy fantastycznego sposobu obrazowania?
  • Czy widzisz nawiązania do innych dzieł (cytaty, podobny tytuł, podobna budowa)?

Kilka wskazówek

Odkrycie sensu wiersza nie jest proste, często nie wystarczą jedynie informacje, które znajdziesz w samym wierszu. Pomocna może być wiedza o:

  • biografii autora - nie chodzi o to, żeby w interpretacji pisać elaborat na trzy strony o życiu i twórczości poety. Chodzi jedynie o to, by dysponować podstawowymi wiadomościami na temat twórcy wiersza. Dobrze jest wiedzieć, kiedy żył, jakie ważne wydarzenia miały miejsce w jego życiu (wojna, emigracja…);
  • twórczości autora - znajomość innych wierszy poety ułatwia zrozumienie kolejnego, bo pewne metafory, porównania i pomysły lubią się powtarzać;
  • przynależności autora do określonej grupy poetyckiej (np. Awangarda Krakowska, Skafander) - poeci należący do jednej grupy poetyckiej piszą podobnie;
  • czasie powstania utworu, tomiku, w którym go umieszczono - te informacje pomagają umiejscowić utwór w czasie i są cenną wskazówką przy interpretacji;
  • trudnych słowach użytych w wierszu - przed przystąpieniem do analizowania i interpretowania dobrze jest wyjaśnić niezrozumiałe słowa: archaizmy, dialektyzmy (w utworach stylizowanych na gwarę), profesjonalizmy (wyrazy nieznane powszechnie, zaczerpnięte z dziedzin wiedzy, np. z astronomii). Warto skorzystać ze słownika;
  • kontekście historycznym - jeśli wiersz mówi o wydarzeniach historycznych, o których nie mamy większego pojęcia, warto zgłębić wiedzę na ich temat;
  • kontekście filozoficznym - jeśli wiersz odsyła do filozofia lub nurtu filozoficznego, pomocna (a czasem niezbędna) jest wiedza na ten temat;
  • nawiązaniach - jeśli wiersz nawiązuje do obrazu, zobacz go! Jeśli do utworu muzycznego - posłuchaj go! Jeśli do innego tekstu - przeczytaj (albo chociaż dowiedz się, o czym jest :) )!